|
29 Ιανουάριος 2012
«Θεωρία της ελευθερίας» του Philip Pettit, Αθήνα, εκδόσεις Πόλις, 2007
Ο Φιλίπ Πέτιτ είναι ένας από τους σημαντικότερους πολιτικούς φιλοσόφους της εποχής μας. Είναι Ιρλανδός και στο βιβλίο του αυτό διατυπώνει την σκέψη του για την ιδέα της ελευθερίας.
Το πολιτικό ιδεώδες της ελευθερίας -το ιδεώδες της ελευθερίας που θα πρέπει να προάγει το κράτος- είναι το ιδεώδες της μη κυριαρχίας. Ωστόσο, κάθε κράτος που έχει αναλάβει το έργο της διαφύλαξης της μη κυριαρχίας αποτελεί το ίδιο μια δύναμη που απειλεί να κυριαρχήσει πάνω στους πολίτες του. Δεν υπάρχει καμία εγγύηση εδώ ότι το κράτος δεν θα λειτουργήσει αυθαίρετα και αυταρχικά: καμία εγγύηση ότι θα σεβαστεί τα κοινά αναγνωρίσιμα συμφέροντα των μελών του. Πώς μπορούμε, λοιπόν, να προφυλαχθούμε από αυτόν τον κίνδυνο; Υποστηρίζουμε ότι, για να λειτουργήσει η δημοκρατία, θα πρέπει να αναγκάσει το κράτος να χαράξει την πολιτική του με άξονα τα κοινά αναγνωρίσιμα συμφέροντα του λαού και μόνον αυτά. Μια εκλογική δημοκρατία θα μπορούσε να εξασφαλίσει την εξέταση και την πιθανή υιοθέτηση των πιο εύλογων προτάσεων σχετικά με το τι αποτελεί κοινό αναγνωρίσιμο συμφέρον. Είναι απαραίτητο, όμως, να συμπληρώσουμε την εκλογική δημοκρατία με μια αμφισβητησιακή μορφή δημοκρατίας, η οποία θα επιτρέψει στον λαό, σε άτομα και σε ομάδες, να υψώσει αποτελεσματικά τη φωνή του εναντίον πολιτικών και πρακτικών που δεν αντανακλούν κοινά αναγνωρίσιμα συμφέροντα, σύμφωνα με τα δικά του κριτήρια.
Η ελευθερία της πράξης συσχετίζεται θεμελιωδώς από τον συγγραφέα με την έννοια της ευθύνης: υπεύθυνο είναι εκείνο το άτομο που είναι ικανό να θεωρηθεί υπεύθυνο για τις (ελεύθερες) πράξεις του. Ευθύνη σημαίνει ότι ο ατομικός δρων γνωρίζει τι πρέπει να γίνεται και τι όχι, τι είναι καλό και τι είναι κακό: η γνώση αυτών των εννοιών «μάς επιτρέπει να αποκτήσουμε την έννοια της ικανότητας προς καταλογισμό [απόδοση ευθυνών] και συνεπώς της ελευθερίας».
Γίνεται σαφές ότι ένα από τα κεντρικότερα προβλήματα για μια θεωρία της ελευθερίας είναι αυτό της θέσης και του ρόλου του κράτους στην κοινωνική και ατομική ζωή. Ο συγγραφέας αποδέχεται τους κινδύνους για την ελευθερία που απορρέουν από τις παρεμβατικές δυνατότητες του κορυφαίου εξουσιαστικού μηχανισμού που είναι το κράτος. Ωστόσο, η απόρριψη του κρατικού παρεμβατισμού δεν πρέπει να καταδικάζει κάθε είδους κρατική παρέμβαση. Στον βαθμό που το κράτος εκπροσωπεί τα «αναγνωρισμένα συμφέροντα των ατόμων», η δράση του ενσαρκώνει μια μορφή θετικής ελευθερίας για τα άτομα και τις κοινωνικές συλλογικότητες. Έτσι, το ιδεώδες της πολιτικής ελευθερίας μπορεί να αποτελέσει, εν μέρει τουλάχιστον, καθήκον του κράτους. Είναι το κράτος το οποίο μπορεί και πρέπει να εγγυάται την ελευθερία των ατόμων, αφού η απουσία παρέμβασής του θα στερούσε από τα άτομα σημαντικούς πόρους, την οικειοποίηση των κοινωνικών ευκαιριών.
Παρ’ όλα αυτά, το ίδιο αυτό κράτος, το οποίο λειτουργεί προστατευτικά αλλά και προάγει τα κοινά συμφέροντα, είναι ένας από εκείνους τους μηχανισμούς που η εξουσιαστική-καταναγκαστική τους ισχύ μπορεί να πνίξει την ελευθερία των ατόμων. Γιατί ποιος εγγυάται ότι η κρατική παρεμβατικότητα δεν μπορεί να διολισθήσει σε μια καταθλιπτική κρατική κυριαρχία, η οποία να βλάπτει την πολιτική ελευθερία των πολιτών
Η υπαρκτή δημοκρατία έχει ατέλειες. Η ανάλυση μας υποδεικνύει διάφορους τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαμε να βελτιώσουμε τις υπαρκτές δημοκρατίες. Το δημοκρατικό κράτος, αν κατανοηθεί σωστά, δικαιούται περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο καθεστώς να χαρακτηριστεί ελεύθερο κράτος. Είναι το μόνο κράτος το οποίο μπορούμε να φανταστούμε ότι είναι σε θέση να προστατεύσει τον λαό από την κυριαρχία, χωρίς να γίνει το ίδιο ένα όργανο κυριαρχίας. (Από το εξώφυλλο του βιβλίου)
*Το βιβλίο προτείνει η βιβλιοθηκονόμος κ. Γεωργία Παπανικολάου. Αναζητήστε τη «Θεωρία της ελευθερίας» στο βιβλιοπωλείο ή τη βιβλιοθήκη της γειτονιάς.
